ÜMİT BATMAZ & KLASİK ANLAMIYLA ELEKTRİKLİ ARAÇLAR VE ÇİN JEOPOLİTİĞİ - 4

Yeni Sömürgecilik

Çin Hükümetinin yeni bir sömürgecilik anlayışıyla ekonomik genişlemesini görebiliyoruz. Elektrikli araçlardan daha önce örneğin tekstik sektöründe Çin üretimi diye bildiğiniz ürünlerin aslında Çinli firmalar tarafından, Çin için özel anlaşmalar kurulan ve Çinliler tarafından yönetilen endüstriyel bölgelerde ancak üçüncü ülkelerde üretildiğini biliyoruz. Bunun en belirgin örneklerinden birisi Habeşistan’ın durumudur. Çin, Etiyopya’daki ekonomik yapılanmaya benzer şekilde, diğer birçok Afrika ve gelişmekte olan ülkede de güçlü bir ekonomik varlık sergiliyor. Bu yapı, çoğunlukla özel ekonomik bölgeler, endüstri parkları, altyapı projeleri ve üretim tesisleri aracılığıyla gerçekleştiriliyor. Etiyopya ve dışındaki benzer uygulamalar şunlardır:

Etiyopya’da Endüstriyel Yapılanma

Etiyopya'da Çin yatırımları, özellikle Doğu Endüstri Bölgesi, Hawassa Endüstri Parkı ve Adama Endüstri Parkı gibi bölgelerde yoğunlaşıyor. Bu bölgeler, tekstil, deri, makine üretimi ve otomotiv montajı gibi sektörlerde faaliyet gösteriyor. Bu bölgelerdeki işgücünün büyük bir kısmı Etiyopyalı çalışanlardan oluşurken, Çinli teknik uzmanlar ve yöneticiler daha üst düzey pozisyonlarda yer alıyor. Çin’in Etiyopya’daki faaliyetleri, ülkenin ihracat gelirlerini artırmasına ve sanayileşme hedeflerine katkıda bulunuyor.

Diğer Ülkelerdeki Benzer Yapılar

1. Kenya: Çin, Kenya’daki Nairobi Sanayi ve Teknoloji Parkı ile teknoloji transferi ve üretim süreçlerine odaklanıyor. Ayrıca, Çin'in inşa ettiği Mombasa-Nairobi Demiryolu, ticaret ve kalkınmaya önemli katkılar sağlıyor.
2. Tanzanya: Tanzanya'da Bagamoyo Özel Ekonomik Bölgesi, sanayi kapasitesini artırmak için Çin tarafından destekleniyor. Büyük liman projeleri ve bu limanlara bağlı sanayi tesisleri, Tanzanya’nın ekonomik büyümesine katkı sunuyor.
3. Nijerya: Nijerya’da, Çin tarafından geliştirilen Ogun-Guangdong Serbest Ticaret Bölgesi ve Lekki Serbest Ticaret Bölgesi, üretim ve lojistik alanında önemli merkezler olarak öne çıkıyor. Bu bölgeler, Nijerya'nın sanayileşme ve ihracat hedeflerine hizmet ediyor.
4. Zambiya: Chambishi Çok Amaçlı Ekonomik Bölgesi, özellikle bakır işleme üzerine yoğunlaşmış Çin yatırımlarının önemli bir örneği. Çin burada, madencilikten işleme ve ihracata kadar tüm değer zincirini kontrol eden bir rol üstleniyor.

Etkinliklerin Niteliği ve Ekonomik Katkıları

Bu yatırımlar, Çin’e düşük maliyetli üretim imkanları ve yeni pazar erişimi sağlarken, ev sahibi ülkelere iş gücü, altyapı ve teknoloji transferi gibi avantajlar sunuyor. Örneğin, Etiyopya’daki yatırımlar, iş imkanları ve ihracat geliri yaratmada etkili olmuş; benzer şekilde Tanzanya ve Kenya’daki projeler de ticaret yollarını ve yerel ekonomiyi güçlendirmiştir. Ancak, Çin'in baskın teknik ve yönetim pozisyonlarında bulunması, yerel işgücüne sınırlı teknoloji transferi ve ekonomik bağımlılık riskleri gibi eleştirileri beraberinde getirmektedir. Bu eleştirilerin çok yerinde olduğunu vurgulamamız gerekiyor.

Bu yatırımların yerel ekonomilere katkısı olumlu olmakla birlikte, mineral ve endüstriyel ürünlerin fiyatları üzerindeki etkisi ve ülkeler arası bağımlılık ilişkileri, küresel ekonomi ve jeopolitik açısından tartışma yaratmaktadır. Çin’in bu modelle geliştirdiği ekonomik işbirlikleri, Batılı ülkelerin yerel üretim ve karbonsuzlaşma hedeflerini etkileyebilecek niteliktedir. Ayrıca açık biçimde ifade edilmelidir ki, Çin'in bu yatırımları 2020’li yıllara özgü sömürgecilik faaliyetlerinin bir tezahürü olarak görülmelidir. Burada yazdıklarımızdan batılı ülkelerin benzeri faaliyetlerinin olmadığı anlamı çıkarılamaz. Mutlaka ki her hegemon güç, daha zayıf ülkeler üzerinde kaynakların ve imkanların transferi için kendine uygun düzenekler geliştirmeye çalışır. Çin Halk Cumhuriyeti'nin faaliyetlerini de bu bağlamda değerlendirmek eğriyi ve doğruyu anlamak anlamında gereklidir.

Elektrikli araç teknolojisi, lityum ion batarya teknolojisi ve bu bataryaların hammaddeleri konusunda Çin'in son 15 yılda yaptığı önemli ve stratejik atak iklim değişikliğiyle de birleşince ekonomik dönüşümü gerçekleştirmek isteyen batılı toplumlarda çok önemli bir sıkışmaya yol açtı. Avrupa pazarında veya Amerikan pazarında çin kaynaklı elektrikli araçların hızlı biçimde pandemi sonrasında kendisine yer bulmaya başlamasıyla bu sıkışma görülür hale geldi. Aynı dönemde 2 büyük ekonomik kütle gücünü oluşturan ABD ve Çin arasındaki ticaret savaşları otomotiv piyasasına tuz biber oldu. Bugünkü durumda batarya veya bataryalı otomobil yapmak isteyen firmalar mutlak şekilde çin'den komponent veya hammadde ithal etmek durumundadırlar. Daha önce ifade ettiğimiz gibi yeni sömürgecilik anlayışıyla dünya ekonomisinde kendisine yer elde etmeye çalışan çin otoritesinin bu durumu bir şekilde ekonomik silah olarak değerlendirmesi sıkıntıyı daha da büyüttü. Dünyada adet olarak en çok elektrikli otomobilin satıldığı pazar bugün itibariyle Çin pazarıdır. Ancak Avrupa Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri yaptıkları kanuni düzenlemelerle 2035 itibariyla yeni araç pazarını%100 elektrikliye çevirme kararını almışlardır. Özellikle Norveç gibi bir ülkede elektrikli araç satışlarının %88'e kadar çıktığı Avrupa'da. Macaristan'ın Szeged kentinde bir fabrika inşa edecek olan dev B.Y.D.'nin gelişi, geleneksel üreticiler tarafından çok olumsuz karşılanıyor. Çünkü BYD’nin en ucuz otomobili Dolphin 29.000 €'ya satılıyor. Karşılaştırılabilir sınıfta yer alan Tesla Model 3 için 42.000 € veya Volkswagen ID.3 için 43.000 € ödenmesi gerekiyor. Dolayısıyla bugün tüm otomobil imalatçıları ve otomobil pazarları Çin menşeili araçların veya Çin’den gelen batarya ve batarya ham maddelerinin tüm pazarı ele geçirmesi endişesi taşıyorlar. Bu gelişme iyi midir veya kötü müdür başka bir tartışma konusu olarak ele alınabilir. Ancak bu yazımızın ele aldığı konu itibarıyla bu gelişmenin olası olup olmadığını ve Batılı ülkelerin yapacağı hamlelerin neler olabileceğini değerlendireceğiz.