Türkçenin ve Şiirin Soluk Aldığı Şehir: PRİZREN

Hatice UZUNER

Taşında yankı var eski bir beytin,
Bir dize düşer Şar Dağları'ndan.
Bistriça kıyısında seher vakti,
Sükûtla konuşur tarih zamandan.

Cami avlusunda bir ezan sesi,
Şiir gibi süzülür sabah rüzgârına.
Bir çocuk Türkçe bir ninni mırıldar,
Şiir olur büyür Prizren sokaklarında.

Kosova’nın güneyinde, Şar Dağları’nın eteğinde, Bistriça Nehri’nin kıyısında yer alan Prizren, taş sokakları ve tarihî camilerinin yanında şairleri, ozanları ve kalem erbabıyla da yaşayan bir edebiyat şehridir. Asırlardır bu topraklarda Türkçe, şiirle birlikte var olmuş, her kelimesi nehir gibi akmış, her dizesi minarelerden ezanla birlikte yükselmiştir. Prizren, Balkanlar’da hâlâ şiirle konuşan bir şehir. Taş sokaklarında yürürken geçmiş yüzyıllardan kalma bir beytin yankısı kulağınıza çalınabilir. Çünkü Prizren, bir coğrafya olmanın ötesinde bir kelimenin, bir dizede yurt bulduğu yerdir.

Osmanlı’nın Balkanlara gelişiyle birlikte Prizren bir kültür ve ilim merkezi haline geldi. 16. yüzyıldan itibaren şehir, medreseleri, tekkeleri ve şair meclisleriyle anılmaya başlandı. Prizrenli şairler, çoğunlukla hem Arapça hem Farsça hem de Türkçeye hâkimdi. Divan edebiyatının kurallarına göre yazsalar da şiirlerinde Balkan toprağının kokusu, Kosova dağlarının rüzgârı hissedilirdi.

19.yüzyılda yaşamış olan Ali Rıza Bey Prizrenî hem halk hem de divan şiiri tarzında eserler kaleme almış bir şairdir. Onun şiirlerinde mistik bir hava ile yerel duygular iç içe geçmiştir. Aslen Prizrenli bir ailenin çocuğu olan Şemsettin Sami ise modern Türk edebiyatının öncülerinden biri olarak kabul edilir. Süleyman Brina ve Rasim Duriqi gibi çağdaş isimler de Türkçeyi yaşatmak için şiiri bir direnç aracı haline getirmiştir. Prizren’de şiir kitaplarda olduğu kadar duvarlarda, meydanlarda ve festivallerde de yaşamaya devam eder. Her yıl düzenlenen Prizren Türk Kültür Festivali, genç şairlerin eserlerini okuduğu, şiir dinletilerinin yapıldığı bir edebiyat şölenine dönüşür. Ayrıca yerel derneklerin çıkardığı kültür-sanat dergileri, bu geleneksel edebiyatı günümüzle buluşturur.

Bugün Prizren'de bir çocuğun ilk öğrendiği ninnilerden biri Türkçedir; bir gencin ilk yazdığı satır çoğu zaman şiir olur. Eğitimde Türkçenin varlığı, edebî mirasın yeni kuşaklara aktarılmasında büyük rol oynar. Bu şiir geleneğinin en önemli yansıması ninnilerdir. Kosova, özellikle Prizren şehri Türk dilinin ve kültürünün canlılığını koruduğu önemli bölgeler arasındadır. Bu şehirlerde yaşayan Türk toplulukları, farklı dinî ve etnik gruplarla iç içe yaşamalarına rağmen kendi dil ve kültürel kimliklerini yaşatmayı sürdürebilmiştir. Bu süreci destekleyen unsurların başında ise yazılı ve sözlü edebiyat ürünleri gelmektedir. Sözlü kültürün önemli parçalarından biri olan ninniler, bu kimliğin kuşaktan kuşağa aktarılmasında etkili bir araç olmuştur.

Nina nina ninali bebek

Al taragi kınali bebek

Süpürün sobaları beg gelecek

Dayadın kapilari pare verecek

(Akt. Koç, 2023, s.30)

Prizren'de asırlardır süregelen Türk dili ve kültürü, yazılı eserlerde olmasının yanında sözlü edebiyat ürünlerinde de canlı bir şekilde varlığını sürdürmektedir. Bu coğrafyada şiir, ninni, masal gibi sözlü gelenek ürünleri, kimlik koruma ve kültürel aktarımın en güçlü araçları arasında yer almaktadır. Özellikle ninniler hem dilin hem de toplumsal değerlerin yeni nesillere aktarılmasında önemli bir işlev üstlenmiş; sevgi, umut ve toplumsal beklentiler gibi temaları sade ve doğal bir dille geleceğe taşımıştır. Bugün Prizren sokaklarında yankılanan şiir ve evlerde mırıldanan ninniler, bir geleneğin devamı olmasının yanında bir kimlik bilincinin ifadesidir. Bu miras hem bireysel hem de toplumsal hafızayı canlı tutarak Kosova Türk toplumu için kültürel direncin temel dayanaklarından biri olmaya devam etmektedir.

Kaynakça

Eroğlu, E., & Koktan, Y. (2022). Kosova’nın Prizren ve Gilan şehirlerinde yaşayan Türklerin halk kültürlerinde evlenme. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi (29), 101-115.

KOÇ, R. (2023). Millî Kültür İnşası ve Dil Bilinci Kazandırma Aracı Olarak Kosova Türk Edebiyatında Ninni. Van Yüzüncü Yıl University The Journal of Social Sciences Institute(59), Institute ( 39.

Mercan, H. (2002). Balkanlar’da çağdaş Türk çocuk edebiyatı antolojisi. Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü Yayınları.

Prizren, Kosova, https://cdn.pixabay.com/photo/2018/05/26/09/27/prizren-3430989_1280.jpg