Romanya Tarihinde Türk İzleri – 11

Gazete Balkan Arşivi’nden

İlk Yayın Tarihi: 4 Ocak 2012

Proje ve Yayına Hazırlık: Hamdi Yılmaz

Araştırma ve Çeviri: İlmia Süleyman

::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

Lipva (Lipova) Türk Çarşısı

*Romanya’daki en önemli tarihi eserlerden biri Lipva’daki ‘Türk Çarşısı’

Romanya’nın bugünkü Arad kentine 34 kilometre uzaklıktaki tarihi Lipva (Lipova) kentinde yapımına 1637 yılında başlanan Lipova Türk Çarşısı bugün de küçük işletmelere ev sahipliği yapıyor. Romen yasalarına göre tarihi eser sayılarak koruma altına alınmasına rağmen, yorgun Türk Çarşısı bugün ciddi bir restorasyona muhtaç. Ancak, Türkler tarafından bodrum katındaki depoları ve kanalizasyon sistemi dahi yapılan tarihi çarşının yok olup gitmesi sadece seyrediliyor.

Türkler tarafından Lipva diye, Romen ve Sırplar tarafından Lipova olarak anılan, Alman ve Macar kaynaklarında ise Lippe adı ile geçen 134,6 kilometre karelik yüzölçümüne sahip olan kentin tarih sahnesindeki varlığına ilk olarak Macaristan Krallığı’ndaki bir belgede rastlanıyor.

1341 yılında Tatar Türkleri tarafından ele geçirilirken yerle bir edilen kent duvarları ise Macar Kralı IV. Bela tarafından yeniden yaptırılıyor. 1334 yılında bir darphanesi bile bulunan kent, daha sonra Aziz Touluse Ludovic şerefine bir manastıra ve rahibeler için bir okula kavuşuyor. Kentin Lüksemburg İmparatoru Sigismund tarafından Bulgaristan Çar’ının oğlu Şişman’a hediye edildiği de tarihi kayıtlar arasında. Ioannes Corvinus veya Ioannes de Hunyad olarak adlandırılan Transilvanya Voyvodası ve Macar Kralı 1446 yılında Lipva’ya tamamen hâkim oluyor.

Mureş Nehri çıkışında önemli bir stratejik konumu bulunan ve Türklere sürekli ayak bağı olan Lipva, 1529 yılında bağımsız kraliyet olunca Türklerin hışmını üzerine çekiyor. 1550 yılında Habsburglar ile zorlu bir savaştan sonra kent Türklere geçiyor. 1595 yılında tekrar Habsburglar’a geçen Lipva’nın ekonomik gelişmişliği ise kentin 1616 yılında yeniden Türk hakimiyetine girmesi ve Temeşvar Paşalığı’na bağlı Lipva Türk Sancağı olması ile başlıyor. Türkler kentin imarına başlıyor, içme suyu getiriyor, şehre kanalizasyon sistemi kuruyor. Bugüne kadar ayakta kalabilen ünlü ve Türk Çarşısı’nın inşası da 1637 yılında başlıyor. Ünlü Seyyah Evliya Çelebi de bir süre bu kentte konaklıyor. Evliya Çelebi, şehri, “bölgenin en büyük ve en gelişmiş şehirlerinden biri” olarak nitelendirerek, şehrinin uzunluğunu 10 bin adım olarak tanımlıyor. Çelebi kentin beş kapısı, beş cami ve bir mescidi ile kiremit evleri, birçok üzüm bağı, tahtalar ile döşeli sokakları, tuz ve elbise kumaşı ticareti yapan iki mağazası bulunduğunu yazıyor.

Lipova, Türkler ile kavuştuğu konumu ile 1718 yılına kadar Osmanlı hakimiyetinde kalıyor. Avusturyalılar, 1718’de Lipova’yı alarak, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'na bağlıyorlar.

Tarihi Lipva Çarşısı bina olarak pek çok orjinalliğini koruyarak günümüze kadar ulaşıyor. Bu orjinallikler arasında, binanın ön cephesindeki dekoratif üçgen, kemer ve ön cepheyi tutan 8 silindirik kolon, arkasında ise alıcılar için geniş bir geçit vardır. Binanın merkezinde beş seramik disk ile dekore edilmiş üçgen cephe var. Ama bu daha sonra kökenli gibi görünüyor. Dükkanların altında depo olarak yapılmış bodrum katlar da bulunuyor.

Tarihi Türk Çarşısı günümüzde de ticari alan olarak kullanılıyor ve mütevazi tüccarları krizden çok etkilendiklerini söylüyorlar.

Romen basını, Lipova’daki tarihi Türk Çarşısı’nın Romanya'da benzersiz bir yapı olmasına rağmen, acıklı bir durumda olduğunu hatta, buradaki belediyenin şehrin geçmişiyle ilgilenmediğini ve gelmeyen yabancı yatırımcıları ve AB fonlarını çekme mücadelesinde turistleri mıknatıs gibi çeken şehrin tarihsel tarafını ihmal ettiğini yazıyor. Yerli halk ise basına, “Lipova zaman içinde taşlaşmış gibi, Arnavut kaldırımlı sokakları ve üç asır önceye dayanan eski evleri ile tarihi teşvik azıcık da olsa bulunsaydı, refah hayallerimiz gerçekleşebilirdi” şeklinde konuşuyorlar. Lipva Türk Çarşısı, dünyadaki Osmanlı Anıtlar kataloğunda listelenirken, Romanya'da da benzersiz ve ilk olması ön plana çıkartılıyor.

*Kaynakça: Vikipedia / Bilimsel Kültürel Magazin