Nazım Turan- Bir Kurşun, İki Hafıza

Tarih bazen arşivlerde yazılıdır,

bazen de insanların hafızasında yaşar.

Ve bu ikisi her zaman bire bir örtüşmez.

Kuşadası açıklarında 1934 yazında yaşanan hadise de tam olarak böyle bir olaydır:

Bir kısmı resmî belgelerde, bir kısmı ise anlatılagelen bir duruşta saklıdır.

Belgelere Geçen Gerçek

Temmuz 1934’te, İngiliz Akdeniz Filosu’na bağlı küçük bir deniz botu, Kuşadası açıklarında Türk karasularına yaklaşır.

O dönem kıyı güvenliği, Cumhuriyet’in yeni teşkil ettiği askerî birlikler tarafından sağlanmaktadır.

Türk askerlerinin “dur” ihtarına rağmen İngiliz denizciler geri çekilmez.

Bunun üzerine açılan ateş sonucu bir İngiliz subayı hayatını kaybeder, biri yaralanır.

Bu olay, İngiltere Parlamentosu’nun Hansard tutanaklarına kadar girer.

İngiliz hükümeti resmî protesto iletir.

Türk tarafı ise “üzüntü” bildirir ancak karasularının ihlal edildiğini açıkça vurgular.

Resmî kayıtlara göre:

Ortak bir deniz cenaze töreni yapılır

Diplomatik nota trafiği yaşanır

Olay “talihsiz bir yanlış anlaşılma” olarak kapatılır

Bu, arşivlerin söylediği gerçektir.

Ama mesele yalnızca bundan ibaret değildir.

***

Rivayet Edilir Ki…

Anlatılana göre o gün Dipburun tarafında görev yapan asker, Balıkesirli genç bir erdir.

Adı Musa’dır.

Rivayet edilir ki,

“Dur!” ihtarını dinlemeyenlere karşı tetiği çekerken,

aklında ne diplomasi vardır

ne de “güneşin batmadığı imparatorluk”.

Sadece nöbet vardır.

Yine anlatılana göre, olay Ankara’ya ulaştığında bazıları eski alışkanlıklarla konuşur:

“İngiltere kızar.”

“Büyütmeyelim.”

“Bir er yüzünden kriz çıkmasın.”

Ama anlatılan odur ki, Mustafa Kemal Atatürk meseleyi duyduğunda tartışmayı kısa keser:

“Türk askeri görevini yapmıştır.”

Rivayet odur ki,

“Bir eri için devletini eğen değil,

bir eri için devletini ayağa kaldıran” bir irade ortaya konur.

Hatta anlatılana göre:

Ege’de birlikler teyakkuz hâline geçirilir

Kaymakama takdirname gönderilir

Ve şu cümle kurulur:

“Gerekirse bunun için savaş da göze alınır.”

Bunların hiçbiri resmî emirde bire bir yazmaz.

Ama Cumhuriyet’in ruhunda yazılıdır.

***

Hikâye ile Gerçek Arasında

Belki Er Musa’nın adı arşivlerde tek satır değildir.

Belki o cümle aynen söylenmemiştir.

Ama şu gerçektir:

1923’ten sonra bu topraklarda,

bir asker görevini yaptığı için

“feda edilebilir” sayılmamıştır.

Osmanlı’nın son yüzyılında alışılmış olan şey,

yeni Cumhuriyet’te alışkanlık olmamıştır.

İngilizler cenazelerini alıp gitmiştir.

Türkiye ise şunu dünyaya sessizce ilan etmiştir:

Bu ülkenin sınırı, bir askerin durduğu yerdir.

O dönemde dış politika, bir askerin arkasında duracak kadar yalındı; bugün ise aynı refleksi, çok daha karmaşık dengelerin içinde arıyoruz.

Arşivler gerçeği yazar.

Halk ise hafızayı taşır.

Ve bazen bir milletin asıl tarihi,

ikisi arasındaki yerde durur.